باشد و خواه نشده باشد . و بعضى گفته‌اند كه : وقت نافلهء مغرب مىكشد تا وقتى كه باقى ماند از نصف شب به مقدار اداء آن كه آن وقت مخصوص نماز عشا است . و شيخ ما شيخ شهيد - قدّس سرّه - در كتاب « ذكرى » نيز قائل به اين قول شده است ، و اختيار اين نموده ، نهايتش كلام علّامه - طاب ثراه - در كتاب « منتهى » دلالت دارد بر اتّفاق علماء ما - رضوان اللَّه عليهم - بر آنكه آخر وقت نافلهء مغرب بر طرف شدن شفق است ، پس حينئذ عدول از مشهور نبايد كرد . و هر گاه فوت شود وقت نافلهء مغرب پس سزاوار آنست كه قضا كند آن را همچون ساير نوافل ، چه روايت شده است از امام به حق ناطق امام جعفر صادق عليه السّلام كه آن حضرت فرموده‌اند كه : گفت رسول خداى صلّى اللَّه عليه و آله : انّ اللَّه تعالى يباهى بالعبد يقضى صلاة اللّيل بالنّهار ، يقول : يا ملائكتى انظروا الى عبدى يقضى ما لم افترض عليه ، اشهدكم انّى قد غفرت له . يعنى : « بدرستى كه حضرت عزّت - عمّت عطيّاته - مباهات مىكند به بنده كه نماز نافله كه در شب ازو فوت شده است در روز قضا مىكند ، و مىگويد : اى ملائكهء من نظر كنيد بندهء مرا كه قضا مىكند چيزى را كه برو واجب نكرده‌ام ، شما را گواه مىگيرم بر آنكه من آمرزيدم گناهان او را » . و بدرستى كه روايت شده است از اصحاب عصمت - سلام اللَّه عليهم - در تفسير قول خداى تعالى جايى كه مىفرمايد : الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ . يعنى : آن كسانى كه مداومت مىكنند بر نمازهاى سنّتى كه اگر گاهى به شب از ايشان نافله‌اى فوت شود به روز قضا مىكنند ، و چون به روز فوت شود در شب به قضاى آن قيام مىنمايند . و سزاوار آنست كه چون شروع در نافلهء مغرب كنى هفت تكبير افتتاحيّه را با ادعيهء ثلاثه بجا آورى ، و در ركعت اول بعد از حمد سورهء توحيد سه نوبت بخوانى ، و در ركعت دوم سورهء انّا انزلناه را يك نوبت . و اگر خواهى در ركعت اول سورهء قُلْ يا أَيُّهَا الْكافِرُونَ ، و در ركعت دوم سورهء قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ بخوان . و